Zelfportret met vioolspelende dood (1872) - Arnold Böcklin

Van onze redactie
   

Dit schilderij getiteld Selbstporträt mit fiedelndem Tod (of: Zelfportret met vioolspelende dood) is een zelfportret van de Zwitserse kunstenaar Arnold Böcklin (1827-1901) uit 1872, die iets met de dood lijkt te hebben, zoals ook blijkt uit een beroemde serie schilderijen, waarvan elk de titel Het Dodeneiland draagt.

Arnold Böcklin, Zelfportret met vioolspelende dood, 1872, olieverf op doek, 75 × 61 cm, Alte Nationalgalerie, Berlijn
Arnold Böcklin, Zelfportret met vioolspelende dood, 1872, olieverf op doek, 75 × 61 cm, Alte Nationalgalerie, Berlijn

We zien hier Böcklin in de typische pose van een kunstschilder, die een zelfportret aan het schilderen is, met het palet in de ene hand en met een penseel in zijn andere hand. Alleen lijkt de kunstenaar hier minder indringend in de spiegel te kijken, dan bij veel zelfportretten het geval is. Hij lijkt afgeleid, en te luisteren naar een skelet, het symbool voor de dood, dat hem met een grijns iets in het oor fluistert, terwijl hij speelt. Eeuwenlang, al sinds het uitbreken van de pest in de middeleeuwen, kan de dood in de kunst worden gesymboliseerd door een beweeglijk skelet dat viool speelt.
Kunstschilders, die zichzelf portretteren, vereeuwigen zichzelf, en bezitten daarom haast op alchemistische wijze een manier om aan de dood te ontsnappen. Maar dat is natuurlijk illusie, want iedereen gaat dood, iedereen is opgebouwd uit stof, en zal tot stof wederkeren. Dat is ook waarom de dood lacht, hij weet dat hij uiteindelijk altijd zal triomferen. Op het palet van Böcklin zien we de natuurlijke stoffen, waaruit een schilderij wordt opgebouwd, we zien hier natuurkleuren, zoals groen en enkele aardkleuren. De dood speelt op een éénsnarige viool, welke symbool staat voor het leven van de kunstenaar. Als deze symbolische levenssnaar knapt, dan is ook de kunstenaar er geweest, ook al blijft zijn portret voortbestaan. Het is deze intrigerende doordenker over leven, dood en illusie, waar Böcklin zichzelf en ons, de beschouwers, in dit intrigerende zelfportret op trakteert.
Een dergelijk schilderij, dat de beschouwer aan het denken zet over het mysterie van leven en dood is kenmerkend voor de stijl van het symbolisme, al gebeurt het dan meestal niet aan de hand van een zelfportret, maar door met mystiek geladen verhalen uit de literatuur. Zie ook kunstenaars als Odilon Redon en Gustave Moreau, tijdgenoten van Böcklin.