Prerafaëlieten

Van onze redactie
  

Halverwege de negentiende eeuw keerde in Engeland een groep jonge idealistische kunstenaars en dichters zich tegen de heersende smaak van de middenklasse, welke werd gerepresenteerd door de Royal Academy in Londen. Het leidde in 1848 tot de oprichting van de prerafaëlitische broederschap. In navolging van de Duitse Nazareners, beschouwden de oprichters van deze broederschap de pure ongekunstelde vroege Italiaanse renaissancekunst als hun inspirerend voorbeeld.

Dante Gabriël Rossetti (1828-1882), De annunciatie (Engels: 'The Annunciation'), ca. 1849, olieverf op doek, 42 x 73 cm, Tate Britain, Londen
Dante Gabriël Rossetti (1828-1882), De annunciatie (Engels: 'The Annunciation'), ca. 1849, olieverf op doek, 42 x 73 cm, Tate Britain, Londen

Niet de meesters uit de latere hoog renaissance zoals Rafaël en Michelangelo waren het voorbeeld, de prerafaëlieten lieten zich beïnvloeden door het werk van vroege renaissancekunstenaars als Sandro Botticelli (zie De geboorte van Venus), Fra Angelico en Domenico Ghirlandaio.
De kern van de broederschap werd gevormd rondom kunstenaar en dichter Dante Gabriël Rossetti en bestond onder meer uit de kunstschilders John Everett Millais en William Holman Hunt, die studeerden aan de Royal Academy. De broederschap telde overigens slechts een bescheiden aantal leden, onder wie kunstschilders, beeldhouwers, dichters en kunstcritici. Maar met de broederschap werden wel tientallen kunstenaars geassocieerd.
De leden van de broederschap waren vooral enthousiast over de ideeën van één van hen - kunstcriticus John Ruskin - van wie in 1848 het tweedelige werk Modern Painters was gepubliceerd. In deze publicatie probeerde Ruskin het publiek aan te sporen om met een kritische blik naar kunst te kijken. In zijn opinie liet het publiek zich nog te gemakkelijk imponeren door de middelmatigheid van de academische stijl. Hij wees in het eerste deel op de kwaliteit van het romantische werk van William Turner.
De prerafaëlieten hanteerden literaire thema’s als uitgangspunt voor hun werk. In de beginjaren kozen ze vooral religieuze onderwerpen en voor Bijbelse verhalen. The Annunctiation van Rossetti (zie afbeelding) is een goed voorbeeld van een dergelijk vroeg prerafaëlitisch schilderij, dat een bekende gebeurtenis uit de Bijbel als onderwerp heeft. De aantrekkingskracht die de Christelijke religie op de kunstenaars uitoefende, kan worden verklaard door hun behoefte aan spiritualiteit, die als tegenhanger zou moeten dienen tegen het materialisme van het Victoriaanse tijdperk, waarin de prerafaëlieten leefden.

Vanaf 1851 echter, ontstond er bij de prerafaëlieten een toenemende belangstelling voor niet-religieuze onderwerpen, zoals de Arthur-legende en toneelstukken van William Shakespeare. Een voorbeeld daarvan is het schilderij Ophelia (1851-52) van Millais, dat gebaseerd is op een scène uit Hamlet van Shakespeare. Opvallend aan dit schilderij is de zorgvuldige gedetailleerde weergave van de natuurlijke omgeving. Voor het maken van waarheidsgetrouwe kunst was het volgens de prerafaëlieten nodig om de natuur goed te bestuderen. Deze verheerlijking van de natuur deelden de prerafaëlieten met de kunstenaars van de romantiek. De dramatiek van het moment waarop Ophelia zichzelf wil verdrinken, was een geliefd motief van de prerafaëlieten. Ook de andere prerafaëlieten en kunstenaars, die met de leden van de broederschap verbonden waren, schilderden versies van het tragische verhaal van Ophelia, zoals John William Waterhouse, zie de afbeelding hieronder.
 

John William Waterhouse, Ophelia, 1894, olieverf op doek, 73.6 x 124.4 cm, privécollectie
John William Waterhouse, Ophelia, 1894, olieverf op doek, 73.6 x 124.4 cm, privécollectie

symbolisch realisme en het estheticisme

De stijl waarin de prerafaëlieten schilderden wordt ook wel symbolisch realisme genoemd, omdat hun schilderijen uitgebreide symbolische betekenissen bevatten en geschilderd zijn in een uiterst gedetailleerde, realistische stijl. Ook het schilderij The Annunciation (zie afbeelding bovenaan pagina) bevat de nodige symboliek. De spaarzaam toegepaste kleuren staan - elk afzonderlijk - symbool voor een Bijbelse betekenis. Het wit symboliseert de maagdelijkheid van Maria, die de engel ontvangt. Het blauw representeert de hemel en het rood staat voor het bloed van Christus. Later in de negentiende eeuw ontstond de stroming van het symbolisme, welke onder meer beïnvloed werd door het werk van de prerafaëlieten. De term realisme binnen het genoemde symbolisch realisme heeft overigens weinig te maken met de kunststroming, welke tegelijkertijd in Frankrijk floreerde. In tegenstelling tot het realisme van kunstenaars als Gustave Courbet en Honoré Daumier, waarin het harde leven van de arbeidersklasse en het gewone volk centraal werd gesteld, neigden de prerafaëlieten tot het ontvluchten van deze harde dagelijkse werkelijkheid. Zij schiepen eerder geïdealiseerde taferelen. Dit is een kenmerk van stromingen in de kunst, die verwant zijn aan de romantiek. Een uitzondering hierop is Ford Madox Brown, een kunstenaar die weliswaar optrok met de prerafaëlieten, maar nooit officieel lid werd van de broederschap. Met zijn beroemde schilderij Work (1852-63), gaf hij op minder expliciete wijze dan Courbet, de kloof tussen de rijke en de armere klasse van zijn tijd weer.
Vanaf halverwege de jaren vijftig van de negentiende eeuw, ontwikkelde de kunst van de prerafaëlieten zich tot het estheticisme. Het zwaartepunt van schilderijen kwam te liggen op schoonheid en het visuele aspect. Symbolische betekenis, een moraliserende boodschap of het opvoedend karakter van een kunstwerk werd minder belangrijk. Men volgde de laat negentiende-eeuwse tendens van l’art pour l’art, anders gezegd men maakte kunst omwille van de kunst. Nu stond dikwijls de vrouw als motief binnen het werk centraal. Een goed voorbeeld daarvan is het schilderij Monna Vanna (1866) van Rossetti. Kunstenaars die tot het estheticisme kunnen worden gerekend zijn James Abbott McNeill Whistler, Edward Burne-Jones en Lord Frederic Leighton.
Met de broederschap verwante kunstenaars zijn naast eerder in dit artikel genoemde kunstenaars: Anthony Frederick Augustus Sandys, Frank Bernard Dicksee, Frank Cadogan Cowper en James Tissot.
Het werk van de prerafaëlieten heeft invloed gehad op de schrijver J. R. R. Tolkien, de schrijver van het befaamde The Hobbit en de trilogie The Lord of the Rings. Hij zou vooral onder de indruk zijn geweest van het werk van William Morris - samen met Burne-Jones beschouwd als de tweede generatie prerafaëlieten - en voorman van de zogenaamde Arts-and-craftsbeweging.
 

Kunstwerken prerafaëlieten