Édouard Manet (1832 – 1883)

Van onze redactie
  

De Franse kunstschilder Édouard Manet had een andere visie op wat de vorm en inhoud van kunst moest zijn, dan in zijn tijd algemeen erkend was. Volgens de eeuwenoude traditie biedt een kunstwerk in de eerste plaats een illusie van de bestaande werkelijkheid, en het liefst behandelt het een conventioneel onderwerp.

Édouard Manet, Een bar in de Folies-Bergère, 1882, olieverf op doek, 96 x 130 cm, Courtauld Institute of Art, Londen
Édouard Manet, Een bar in de Folies-Bergère, 1882, olieverf op doek, 96 x 130 cm, Courtauld Institute of Art, Londen

Manet erkende echter dat een voorstelling op een schilderij of van een beeldhouwwerk helemaal niet hetzelfde is als de tastbare wereld om ons heen. Het schilderij heeft zijn eigen regels, welke onder meer verband houden met de manier van schilderen. Hij vond dat een kunstenaar daarin zijn eigen regels moest opstellen en volgen. Zelf zette hij daartoe de eerste stappen, met alle ophef in zijn tijd van dien. Hij vormde daarom een inspiratie voor de generaties avant-garde kunstenaars die na hem kwamen, van de impressionisten tot de postimpressionisten. Deze stromingen brachten de bal aan het rollen, de periode van wat nu de moderne kunst wordt genoemd was aangebroken. Deze periode duurt kunsthistorisch gezien tot omstreeks halverwege de jaren zestig van de twintigste eeuw. De oorspronkelijke ideeën van Manet hebben zich in de kunstgeschiedenis tot proporties ontwikkeld, waar de kunstenaar zelf wellicht geen voorstelling van had kunnen maken. Aan het begin van de twintigste eeuw ontstond als reactie op het kubisme, door toedoen van vooruitstrevende kunstenaars als Kandinsky, Malevich, Mondriaan en Delaunay, namelijk uiteindelijk de abstracte schilderkunst, waarin het kunstwerk volledig op zichzelf staat en de nabootsing van de visueel waarneembare werkelijkheid volledig is losgelaten.
 

Voor korte tijd studeerde de jonge Manet rechten en hij was bij de marine. Vanaf 1850 ging hij zich de schilderkunst eigen maken en werd leerling van de gerespecteerde historieschilder Thomas Couture. Hij kopieerde schilderijen in het Louvre, waarbij hij Edgar Degas ontmoette. Ook maakte hij reizen naar Duitsland, Nederland, Tsjechoslowakije, Oostenrijk en Italië. In 1861 ontving de negentwintigjarige Manet een eervolle vermelding op de officiële Salon te Parijs voor zijn schilderij van een Spaanse zanger (Zie hieronder Le Chanteur Espagnol uit 1860). Dit schilderij voldeed geheel aan de traditionele academische schildersregels, waarbij Manet zich vooral had gebaseerd op de zeventiende-eeuwse Spaanse schilderkunst. Manet schilderde in deze begintijd in de stijl van het realisme, in navolging van Gustave Courbet, die hij bewonderde. Het schilderij Le déjeuner sur l’herbe, dat hij twee jaar later aan de jury van de prestigieuze Salon in Parijs voorlegde, werd echter afgewezen en veroorzaakte vervolgens hoon en schande op de alternatieve tentoonstelling van de Salon, de Salon des Refusés, die in datzelfde jaar was opgericht. De schilderstijl, welke in een groot aantal opzichten afweek van de academieregels, in combinatie met de confronterende naaktheid van de afgebeelde 'gewone' vrouwen, werd als bijzonder schokkend ervaren. Een schildersmodel waarmee hij lang samenwerkte was Victorine Meurent. Hij schilderde een portret van haar in 1862.
Gedurende zijn hele carrière bleef Manet werk insturen voor de Salon. Soms met succes, maar vaak werd zijn werk afgewezen. In 1865 werd zijn Olympia wel getoond op de Salon, maar ook dit schilderij veroorzaakte hevige tumult. Teleurgesteld in de negatieve reacties op zijn werk, reisde de kunstenaar hetzelfde jaar naar Spanje, het land waarvan hij de cultuur erg bewonderde. In 1866 werd hij afgewezen voor de Salon en kreeg hij te horen dat hij tevens was uitgesloten voor de Wereldtentoonstelling van het jaar daarna. Als reactie zette hij - net als Courbet in 1855 had gedaan - een eigen paviljoen op, aan de overkant van de ingang van de Wereldtentoonstelling, waarin hij vijftig schilderijen exposeerde.
 

Édouard Manet, De Spaanse zanger (Franse titel: Le Chanteur Espagnol), 1860, olieverf op doek, 147.3 x 114.3 cm, Metropolitan Museum of Art, New York
Édouard Manet, De Spaanse zanger (Franse titel: Le Chanteur Espagnol), 1860, olieverf op doek, 147.3 x 114.3 cm, Metropolitan Museum of Art, New York

Vader van het modernisme

Door veel tijdgenoten en critici werden de stilistische experimenten van Manet niet gewaardeerd. Toch waren er ook aanhangers van de kunstenaar, juist vooral vanwege de vooruitstrevendheid en originaliteit van zijn werk en visie. De schrijver en criticus Emile Zola was één van zijn verdedigers. Als dank voor zijn steun schilderde Manet in 1868 een portret van de schrijver. Manet had in 1866 kennis gemaakt met Zola in Café Guerbois in Parijs, waar hij ook Paul Cézanne, Claude MonetPierre Auguste RenoirFrédéric Bazille en Alfred Stevens ontmoette.
Manet streefde niet uitsluitend een accurate weergave van de werkelijkheid na. Zoals dat ook niet het geval was in de Japanse prentkunst, welke sinds 1854 in West-Europa doordrong en snel aan populariteit won bij jonge kunstenaars. Manet liet zich inspireren door de vereenvoudigde vormen, de zuivere kleuren en het ontbreken van schaduwwerking in de Japanse prenten. In zijn schilderijen ging hij de invloed van licht en schaduw op vormen reduceren, dit veroorzaakte een vlakkere afbeelding dan men in zijn tijd gewend was, zonder de gebruikelijke diepte en volumewerking. Het eerder besproken schilderij Le déjeuner sur l’herbe uit 1863 wordt mede vanwege deze stilistische innovatie veelal beschouwd als het eerste moderne kunstwerk uit de kunstgeschiedenis.
In de zomer van 1874 schilderde Manet samen met Monet en Renoir ‘en plein air’, in de buitenlucht te Argenteuil. Vanaf dat moment gaat hij in een vrijere, meer impressionistische stijl werken. Al wordt zijn stijl nooit zo los en schetsmatig als van de toonaangevende impressionisten Renoir en Monet.

Tegenwoordig wordt Manet als de vader van het modernisme beschouwd. Voortdurend was hij op zoek naar nieuwe schilderkunstige manieren om het moderne leven in beeld te brengen. Hij was niet louter geïnteresseerd in de inhoud van zijn schilderijen, maar des te meer in de vorm, waarin hij zijn onderwerp zou moeten gieten. In verschillende werken uit de jaren zeventig en tachtig van de negentiende eeuw, geeft hij de vluchtigheid en oppervlakkigheid van het moderne leven weer. In plaats van een duidelijke morele boodschap of een sterk sentiment aan het werk te geven, zoals men in de negentiende eeuw eigenlijk verwachtte van een kunstwerk, koos Monet voor een vluchtig ogenblik uit een haast nietszeggende gebeurtenis uit het moderne leven. Zie bijvoorbeeld het schilderij Een bar in de Folies-Bergère (afbeelding bovenaan de pagina), waar een barmeisje lichtelijk verveeld en met een afwezige blik een klant lijkt aan te horen, die in de rechterbovenhoek van het doek in de spiegel te zien is. Dit schilderij was het laatste grote meesterwerk van Manet. Het werd tentoongesteld op de Salon van 1882. Een jaar eerder had Manet eindelijk erkenning gekregen binnen de officiële kunstwereld van Parijs, toen hij tijdens de Salon onderscheiden werd met de Légion d'Honneur. In 1883 kwam hij op 51-jarige leeftijd te overlijden aan de latent aanwezige gevolgen van syfilis. Van zijn kunstenaarsvrienden van de aanstormende avant-garde zoals Claude Monet, Pierre Auguste Renoir, Alfred Sisley, Eugène Boudin, Camille Pissarro en pleitbezorger Emile Zola is bekend dat zij aanwezig waren bij zijn uitvaart. Hij ligt niet begraven op de bekende grote begraafplaats Père Lachaise, zoals vele kunstenaars, dichters en schrijvers, maar op het kleine begraafplaatsje van Passy, waar ook de componisten Claude Debussy en Gabriel Fauré en de bekende kunstenares Berthe Morisot, die getrouwd was met de broer van Manet, begraven liggen. De op 24-jarige leeftijd overleden kunstenares Marie Bahkirtseff van gegoede afkomst wordt op dezelfde begraafplaats geëerd met een aan haar opgedragen eigen Russich Orthodox kerkje.