Donatello (1386 – 1466)

Van onze redactie
 

De Florentijnse kunstenaar Donatello was de meest toonaangevende beeldhouwer van de vroege renaissance, een stijlperiode welke volgde op de late gotiek. Zijn werk wordt gekenmerkt door een krachtige expressiviteit.

Donatello, Johannes de Doper, 1438, hout, 141 cm, St. Maria dei Frari, Venetië
Donatello, Johannes de Doper, 1438, hout, 141 cm, St. Maria dei Frari, Venetië

Donatello was in de leer bij Lorenzo Ghiberti, die nog in de gotische stijl werkte. Van hem leerde hij te werken met brons. Donatello assisteerde zijn leermeester bij het vervaardigden van diens beroemde bronzen deuren van het baptisterium in Florence. Onder andere onder invloed van zijn leerling Donatello vond Ghiberti ook de weg naar de vernieuwende stijl van de renaissance.
In zijn jonge jaren maakte Donatello verscheidene werken in opdracht voor de dom en de kerk San Michele te Florence. Dit soort opdrachten bestond uit het ontwerpen van beelden in samenhang met de kerkarchitectuur, bijvoorbeeld beelden, welke verhoudingsgewijs precies in een nis pasten.
Kenmerken van deze beelden, zoals De Heilige Marcus uit 1411-1413, wijzen op een opleving van de kunst van de klassieke oudheid. Op de eerste plaats de toepassing van de lichaamshouding in contraposto. De contraposto verlevendigt een figuur, omdat heupen en schouders in tegengestelde richting gekanteld zijn. Op de tweede plaats de aandacht voor een correcte anatomische weergave van het menselijk lichaam. Ondanks dat de gebeeldhouwde figuur een gewaad draagt, is er duidelijk een lichaam onder de stof voelbaar, welke tevens de manier bepaalt waarop het kleed valt. Op de derde plaats de potentiële fysieke lichaamskracht, die de beelden lijken te belichamen. In plaats van een stijf en statisch beeld, gebruikelijk in de stijlperiode van de gotiek, is levensenergie voelbaar en bezit het beeld een zekere dynamiek.
Een bekend werk van de kunstenaar is Profeet (Zuccone) (1423 – 1425), een beeld dat vaak als voorbeeld dient om het vermogen van Donatello om tot overtuigend realisme te komen aan te tonen. Volgens een anekdote schijnt het beeld ook op de kunstenaar zelf een zeer realistische indruk te hebben gemaakt. Hij zou de sculptuur hebben toegeschreeuwd: “Spreek, spreek dan, of de duivel moge je halen!”
In 1443 vertrok Donatello naar Padua, een stad in Noordoost Italië, 40 kilometer ten Westen van Venetië. Hij had de opdracht ontvangen om het ruiterstandbeeld van de pas gestorven Gattamelata, de commandant  van de Venetiaanse legers te vervaardigen. Het zou zijn grootste vrijstaande beeld van brons worden (335 x 396 cm). Het beeld staat op het Piazza del Santo te Padua naast de San Antonio kerk, waarvoor Donatello reliëfs maakte. Tien jaar later keerde de gevierde kunstenaar terug naar Florence, waar hij vervolgens met regelmaat zal werken voor de machtige en invloedrijke familie De Medici.
Het werk dat hij in de laatste tien jaar van zijn leven maakt is bijzonder expressief en persoonlijk van aard. Hieruit blijkt duidelijk hoe het humanisme de stijl van de renaissance had beïnvloed. De mens werd de maat der dingen, individualisme en de persoonlijke ontwikkeling van de mens waren belangrijk geworden ten opzichte van de Middeleeuwen. De kunstenaar kon worden gezien als genie, in plaats van als een ambachtsman zonder naam, zoals in de Middeleeuwen gebruikelijk was. Een leerling van Donatello was Bertoldo di Giovanni, de latere leermeester van Michelangelo, de toonaangevende beeldhouwer en buitengewoon veelzijdig kunstenaar uit de periode van de hoogrenaissance, die als genie werd beschouwd. In de hoogrenaissance kwam de bewondering voor het geniale tot uitdrukking in de bewondering voor de 'uomo universale', voor kunstenaars, die zowel in de breedte als in de diepte uitblonken op meerdere terreinen. Een goed voorbeeld daarvan is Leonardo da Vinci, kunstenaar, architect, uitvinder en wetenschapper op hoog niveau.